Avro Anson Mk I: iki motorlu eğitim uçağının Türk hava hizmetindeki yeri
Avro Anson Mk I, Türk askerî havacılığının İkinci Dünya Savaşı yıllarında hava mürettebatı yetiştirmek için kullandığı çift motorlu İngiliz uçaklarından biriydi. Anson’un hizmeti ilk bakışta bir savaş uçağı hikâyesi kadar gösterişli görünmeyebilir. Oysa bombardıman nişancısı, rasıt ve makineli tüfekçi eğitimi, modern bir hava gücünün uçak edinmek kadar önem verdiği insan kaynağının oluşturulması demekti. Türk hizmetine giren uçaklar da işte bu ihtiyaca yanıt verdi. [A1][A2]
Yolcu uçağından kıyı keşfine
Anson’un kökleri A. V. Roe şirketinin 1930’ların ortalarında geliştirdiği Avro 652 hafif yolcu uçağına uzanır. Britanya Hava Bakanlığı, bu tasarımın askerî kıyı keşif uçağına dönüştürülebileceğini gördü. Ortaya çıkan Avro 652A Anson, çift motorlu, alçak kanatlı bir uçaktı; geniş camlı gövdesi ve içeri toplanabilir iniş takımlarıyla önceki kuşak eğitim uçaklarından ayrılıyordu. İlk seri Anson 1935 sonunda uçtu; 1936’da RAF hizmetine girdi. [A3][A4]
İlk görevleri deniz ve kıyı devriyesiydi. Ancak savaşın yaklaşmasıyla daha hızlı, daha uzun menzilli rakiplerin ortaya çıkması Anson’un cephe uçağı olarak sınırlarını açığa çıkardı. Lockheed Hudson gibi daha yeni tipler sahil keşif görevlerini devralmaya başladı. Anson, bu kez farklı bir alanda önem kazandı: çok motorlu uçak mürettebatının eğitimi. Bir uçuş okulunda pilotun motorları ayrı ayrı yönetmesi, öğrencilerin seyrüsefer ve haberleşme çalışması, hedefleme ve silah görevlerinin öğretilmesi için uygun bir platformdu. İngiliz ve Commonwealth eğitim teşkilatında uzun süre kullanılması da bu nitelikleriyle ilişkiliydi. [A3][A4][A5]
Türkiye’nin iki motorlu eğitim uçağı arayışı
1930’ların sonunda Türk havacılığı için temel meselelerden biri, bombardıman ve keşif uçaklarına geçecek mürettebatı yetiştirmekti. 1938’de İngiliz uçaklarının değerlendirilmesi sırasında Anson, çift motorlu bombardıman eğitimi için uygun bir seçenek olarak öne çıktı. 1939’da 25 Anson alınması yönünde hazırlıklar yapıldı. Türk ve İngiliz hükümetleri arasındaki 8 Ocak 1940 anlaşması da bu alım sürecinde önemli bir tarihti. İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması, İngiltere’nin kendi ihtiyaçlarının ağırlaşması ve teslimat koşulları, siparişin fiilî karşılığını sınırladı. [A1][A2]
Türk Hava Kuvvetleri’nin uçak albümünde ve bazı hizmet kayıtlarında 1940 yılında altı Anson Mk I’in teslim edildiği belirtilir. Bu uçaklar 3201–3206 numaralarıyla anılır. Daha büyük bir partiye ilişkin kimi listeler de bulunduğu için planlanan 25 uçak ile fiilen teslim edildiği kesinleşen altı uçağı aynı şey olarak değerlendirmemek gerekir. Birincisi sipariş hedefidir; ikincisi kaynaklarla daha güvenli doğrulanabilen teslimattır. [A1][A2]
Hava Okulu’nda uçuş ve silah eğitimi
Anson Mk I’ler, Hava Okulu’nda kullanılan de Havilland DH.84 Dragon uçaklarının yerini aldı. Okulun 3. Talim Bölüğü bünyesinde makineli tüfek nişancılığı ve bombardıman eğitiminde görev gördüler. Anson’un iki motoru, kapalı gövdesi ve farklı mürettebat görevlerini aynı uçakta çalıştırma imkânı, dönemin eğitim ihtiyacına uyuyordu. Kayıtlarda 1. ve 3. Hava Alayları ile bağlantılı alet uçuşu ve bombardıman eğitimi kullanımı da yer alır. [A1][A2]
1943’te Airspeed Oxford eğitim uçaklarının hizmete girmesiyle çok motorlu eğitim filosunun ağırlığı değişmeye başladı. Anson’lar tamamen gözden çıkarılmadı; özellikle bombardıman eğitiminde kullanılmaya devam ettiler. Türkiye’nin savaş sırasında doğrudan muharip devlet olmamasına rağmen hava savunması ve personel eğitimi ihtiyaçları devam ediyordu. Anson bu dönemde savaş sahnesinden çok okul, filo ve eğitim görevlerinde yer aldı. [A1][A2]
Hizmetin sonu ve tarihî değeri
Türk envanterindeki Anson Mk I’ler 1946’da hizmet dışına çıkarıldı. Sayıca sınırlı bir uçak grubunun Türk havacılığındaki katkısı, üretim sayısında veya savaş başarılarında değil, eğitimdeki işlevinde aranmalıdır. Çok motorlu uçağa geçiş, mürettebat koordinasyonu, nişancılık ve bombardıman çalışmalarında deneyim kazandıran bu tip, Hava Okulu’nun 1940’lı yıllardaki gelişiminde bir ara basamak oluşturdu. [A1][A2]
Bugün bir Avro Anson maketinin kokpitine, geniş pencerelerine ve çift motor düzenine bakıldığında görülen ayrıntılar, uçağın aslında ne kadar çok farklı mürettebat görevini öğretmek üzere kullanıldığını hatırlatır. Türk hizmetindeki hikâye, bu yüzden bir muharebeden çok hava personeli yetiştirmenin tarihi olarak okunmalıdır.
