1935’te ortaya çıkan BMW R12, yağla sönümlenen teleskopik ön çatalıyla motosiklet tarihinde iz bıraktı. Daha sonra Alman ordusunun haberleşme, keşif ve ulaşım görevlerinde kullanılan R12’yi, Zvezda’nın 1/35 ölçekli modeli ve kendi yapım deneyimim üzerinden inceliyorum.
Büyük savaşın küçük araçları
İkinci Dünya Savaşı’nın araçları denildiğinde çoğu zaman tanklar, zırhlı personel taşıyıcılar ve ağır kamyonlar akla gelir. Ancak cephedeki büyük birliklerin hareket edebilmesi, yalnızca bu araçlara bağlı değildi. Emirlerin ileri unsurlara ulaştırılması, birbirinden uzak noktaların haberleşmesi, keşif faaliyetleri ve günlük malzeme taşımacılığı için daha küçük araçlara da ihtiyaç vardı.
Motosikletler bu işlerin bir bölümünde kullanılıyordu. Bir kamyona göre daha az yer kaplıyor, uygun yollarda hızlı hareket edebiliyor ve görece hafif yüklerle görev yapabiliyorlardı. Yan sepet eklenen motosikletler ise ilave personel veya eşya taşıyabiliyordu. Bunun bedeli, aracın ağırlığının ve sürüş zorluğunun artmasıydı.
BMW R12, bu dönemin en tanınan Alman motosikletlerinden biri oldu. Fakat onun hikâyesi savaşla başlamadı. Tasarımın kökleri, BMW’nin 1930’lu yıllarda geliştirdiği yol motosikletlerine uzanıyordu.
1935: R11’den R12’ye
BMW, R12’yi 1935 yılında R17 ile aynı dönemde tanıttı. R12, markanın önceki R11 modelinin devamı niteliğindeydi. Silindirleri iki yana yatay olarak uzanan boxer motor, kardan miliyle arka tekerlek tahriki ve preslenmiş çelik şasi, BMW’nin bu yıllardaki tasarım çizgisini taşıyordu.
Ancak yeni model yalnızca küçük iyileştirmelerden oluşmuyordu. R12’nin asıl yeniliği ön süspansiyondaydı. BMW, hidrolik sönümlemeli teleskopik ön çatalı seri üretim motosikletlerine taşıdı. R12 ile daha sportif R17, bu teknolojinin ilk seri üretim uygulamaları arasında gösteriliyor.
BMW’nin kendi tarihsel kayıtlarına göre R12’nin üretimi 1935’ten 1942’ye kadar sürdü ve yaklaşık 36.000 adet motosiklet üretildi. Büyük bölümü askerî kurumlara ve başka kamu kuruluşlarına satıldı. Bu toplam, yalnızca Alman ordusuna teslim edilmiş motosikletlerin sayısı olarak yorumlanmamalı. [1]
Dönemin koşulları düşünüldüğünde R12, sivil kökenli bir tasarımın resmî ve askerî kullanımda ne kadar geniş bir yer bulabildiğini gösteriyordu.
Teleskopik çatal: R12’yi özel kılan yenilik
Bir motosikletin ön tekerleği çukurlu bir yolda yukarı-aşağı hareket ettiğinde, yayların hareketi tek başına yeterince kontrollü olmayabilir. Yayın sıkışıp yeniden açılması, ön tekerleğin art arda salınım yapmasına yol açabilir. Hidrolik sönümleme, yağın kontrollü akışını kullanarak bu hareketleri azaltır.
Bugün sıradan görünen bu mühendislik çözümü, 1935’te dikkat çekiciydi. R12’de teleskopik çatalın kullanılması, ön tekerlek hareketinin kontrolü ve sürüş konforu bakımından BMW’nin önemli bir adımıydı. [1, 2]
Yine de R12’yi tamamen modern bir süspansiyon sistemine sahipmiş gibi düşünmemek gerekir. Ön taraftaki teleskopik düzene karşın arka tekerlek rijit şasiye bağlıydı. Sürücü selesinin altındaki yaylar, arka kısımdaki darbeleri bir ölçüde hafifletiyordu. Yan sepetin de kendi yaprak yaylı süspansiyon düzeni bulunabiliyordu. Bu ayrıntılar, Australian War Memorial’da korunan askerî R12 örneğinde açıkça belgelenmiş durumda. [2]
Tek bir motosikletin üzerinde eski ve yeni çözümlerin yan yana bulunması, R12’nin mekanik yapısını modelci gözüyle de ilgi çekici hale getiriyor.
Boxer motor, dört ileri vites ve kardan tahriki
R12’nin motoru 745 cm³ hacimli, hava soğutmalı, dört zamanlı ve yan supaplı iki silindirli bir boxer ünitesiydi. Silindirlerin motosikletin iki yanına uzanması hem aracın görünümünü belirliyor hem de motorun dışarıdan rahatlıkla tanınmasını sağlıyordu.
Motorun tek ve çift karbüratörlü sürümleri vardı. BMW’nin model kaydında tek karbüratörlü sürüm için 3.400 dev/dak’da 18 bg, çift karbüratörlü sürüm için 4.000 dev/dak’da 20 bg belirtiliyor. Aynı kayıt azami hızları sırasıyla 110 ve 120 km/sa olarak veriyor. Bunlar sürümlere ait motosiklet katalog değerleri; yan sepetli ve tam yüklü askerî bir R12’nin bu hızlara ulaştığı anlamına gelmiyor. [1]
Dört ileri şanzımanda vitesler elle değiştiriliyordu. Motor gücü arka tekerleğe zincirle değil, kardan miliyle aktarılıyordu. Preslenmiş çelik şasi, geniş çamurluklar, büyük yuvarlak far ve yaylı sele, makinenin belirgin unsurları arasındaydı. Vintage BMW’nin teknik kayıtları, motorun 78 × 78 mm çap ve strokunu, 14 litrelik yakıt deposunu ve ön-arka kampana frenlerini de belgeliyor. [3]
Böylesine küçük ölçekte modellenen bir aracın motor silindirleri, şasi bağlantıları ve tahrik sistemi, çalışma masasında bakıldığında gerçek makinenin mühendisliği hakkında oldukça fazla şey anlatıyor.
Yan sepetin getirdikleri ve götürdükleri
BMW R12’nin tek başına kullanılan sürümleri de vardı; ancak askerî fotoğraflarda ve günümüzdeki modellerde yan sepetli düzeni özellikle tanınır hale geldi. Yan sepetli motosiklet ifadesini burada, İngilizcedeki motorcycle with sidecar karşılığında kullanıyorum.
Yan sepetin temel faydası ek taşıma alanı sağlamasıydı. Bir yolcu veya hafif malzeme taşınabiliyor; arka seleyle birlikte uygun düzenlemede daha fazla personelin taşınması mümkün olabiliyordu. Askerî örneklerde çanta, yedek lastik, malzeme ve çeşitli teçhizat için de alan bulunabiliyordu. Australian War Memorial’ın R12 koleksiyon kaydı, sepetin arkasındaki kapaklı bagaj bölmesini ve yan sepetin yaprak yaylı düzenini ayrıntılarıyla tarif ediyor. [2]
Bununla birlikte üç tekerlekli, asimetrik bir aracın yol tutuşu iki tekerlekli bir motosikletten farklıydı. Sağa ve sola dönüşlerde yük dağılımı aynı değildi. Daha önemlisi, R12’nin standart yan sepet tekerleği motor tarafından tahrik edilmiyordu; güç motosikletin arka tekerleğine aktarılıyordu. Bu nedenle yan sepet takılması aracı kendiliğinden yüksek çekişli bir arazi motosikletine dönüştürmüyordu. [3]
R12’nin sağlamlığı ile sınırlamalarını birlikte değerlendirmek gerekir: Uygun yolda kullanışlı bir irtibat aracı olan motosiklet, derin çamurda, gevşek kumda veya ağır yük altında aynı hareket kolaylığına sahip değildi.
Wehrmacht hizmetinde: Gösterişli değil, gerekli
Alman ordusunda motosikletler haberleşme, irtibat, keşif ve hafif taşıma amacıyla kullanıldı. BMW R12 de bu görevlerde yer aldı. Motosikletli haberciler için kullanılan Almanca Kradmelder sözcüğü, bu rollerin en bilinenlerinden birini anlatır. Haberleşme hatlarının kurulamadığı veya çalışmadığı koşullarda bir emrin, haritanın ya da raporun fiziksel olarak iletilmesi gerekebiliyordu.
Yan sepetli motosikletler ayrıca devriye ve hafif silah taşıma görevlerine uyarlanabiliyordu. Bazı askerî R12 düzenlerinde yan sepete MG34 makineli tüfeği monte edilebiliyordu. Ancak bu tür fotoğraflar, tüm R12’lerin sürekli silahlı şekilde görev yaptığını göstermez. Araçların kullanımını tek bir muharebe rolüne indirgemek yanlış olur. [4]
İkinci Dünya Savaşı’nın farklı cephelerinde yollara, hava koşullarına ve ikmal imkânlarına bağlı olarak motosikletlerden yararlanıldı. Özellikle arazi koşulları ağırlaştığında motosikletin dar lastikleri, tek tekerlekten tahriki ve yan sepetin getirdiği ilave ağırlık, hareketliliği sınırlandırıyordu. R12’nin önemini bir “yenilmez savaş makinesi” gibi değil, ordunun gündelik işlerini karşılayan araçlardan biri olarak görmek daha gerçekçi.
BMW R12, BMW R75 ve Zündapp KS 750 neden karıştırılıyor?
R12, R75 ve Zündapp KS 750 adları Alman askerî motosikletleri konuşulurken sık sık yan yana geliyor. Fakat bu araçlar aynı model değil, aynı teknik çözümü de kullanmıyor.
R12, savaş öncesi yol motosikletinin askerî görevlerde kullanılmış haliydi. BMW R75 ile Zündapp KS 750 ise daha çok zorlu askerî arazi gereksinimlerine göre geliştirilen ağır yan sepetli sistemlerdi. Önemli farklardan biri tahrik düzeniydi: R75 ve KS 750’de motosikletin arka tekerleğine ek olarak yan sepet tekerleğine de güç aktarılabiliyordu. Bu düzen, uygun koşullarda çekiş üstünlüğü sağlıyordu. [5]
Dolayısıyla R75’in sahneye çıkışı yalnızca daha güçlü bir motosikletin ortaya çıkması değildi. Ordunun, sivil kökenli motosikletlerden farklı bir arazi kabiliyetine ihtiyaç duymasıyla ilgiliydi. R12 ise üretimi sona erdikten sonra bile eldeki araçlar üzerinden savaş döneminin ulaşım ve haberleşme tarihinin bir parçası olarak kaldı.
Maket: Zvezda 3607, 1/35
BMW R12’yi Zvezda’nın 3607 numaralı German Motorcycle R-12 with Sidecar and Crew kitiyle yaptım. Ölçeği 1/35. Kutudaki motosiklet ve sepet, farklı figür ve yük seçenekleriyle birden fazla sunuma imkân veriyor.
Kitin kalitesini genel olarak iyi bulmuştum. Yüzeyler temizdi, küçük ölçeğine rağmen mekanik ayrıntıları tatmin ediciydi. Sürücü figürü de motosiklete sorunsuz oturuyordu. Yapım zorluğunu orta seviyede değerlendiriyorum: Kiti birleştirmek çok karmaşık değil, ancak küçük parçalar ve yan sepet düzeni özen istiyor.
Fotoğraflarım motosikleti önce sepetsiz, ardından sepete kavuşmuş ve sonunda figürleriyle tamamlanmış biçimde gösteriyor. Bunları kesin bir montaj günlüğü olarak değil, modelin farklı görünüşlerini karşılaştırma fırsatı olarak sunuyorum.
Mekanik ayrıntılar ve sınırlı boya paleti
Bu modelde ağırlıklı olarak Tamiya akrilik boyaları kullandım. Gövdenin ana rengi XF-63 German Grey idi. Boya seçimi çok renkli bir kamuflaj şemasından ziyade aracın mekanik ayrıntılarını ve üzerindeki farklı malzemeleri göstermeye yönelikti.
Motor ve metal yüzeylerde X-10 Gun Metal ve X-11 Chrome Silver; siyah ve kauçuk bölümlerde XF-1 Flat Black ile XF-85 Rubber Black gibi tonlardan yararlandım. XF-2 Flat White da kullandığım renkler arasındaydı. Bunların tek tek hangi parçaya hangi sırayla uygulandığı bugün elimde ayrıntılı bir yapım günlüğü olarak bulunmuyor; dolayısıyla kesin bir adım sırası vermiyorum.
Deri, pas ve eskitme
Sele, deri ve yıpranmış alanlarda XF-9 Hull Red ile XF-10 Flat Brown tonlarını kullandım. Arka bölümde ise XF-57 Buff uyguladım. Özellikle egzoz, motor çevresi ve metal aksama bakıldığında tek bir düz gri yerine farklı yüzeylerin hissedilmesini istiyordum.
Paslı bölgelerde renklerle yetinmedim; pigmentler ve AK Rust Deposit ürünüyle de çalıştım. Bu malzemeler, daha tozlu veya oksitlenmiş görünen yüzeyler oluşturmak için kullanışlıydı. Pigmentlerin tam ürün kodları ve AK ürününün varyantı bugün notlarımda bulunmadığı için bunları tahmin etmiyorum.
Yan sepet: Başka bir siluet
Yan sepet takıldığında modelin görünümü belirgin biçimde değişiyor. Artık yalnızca motorun iki yana çıkan silindirleri ve ince tekerlekleri değil; yan sepetin gövdesi, arka bagaj alanı ve üzerine yerleştirilen yükler de görsel olarak öne çıkıyor.
Bu ayrıntılar, BMW R12’nin neden yalnızca bir ulaşım aracı değil, gündelik malzeme taşımacılığı için de kullanışlı bir platform olduğunu model üzerinde göstermeyi kolaylaştırıyor. Bununla birlikte maketteki işaretlemelerin veya yük düzeninin belirli bir tarihsel birliğe ait olduğunu ayrıca doğrulamadım; bunları kesin bir birlik teşhisi gibi sunmuyorum.
Sürücü figürünün boyanması
Yan sepetli düzende sürücü figürünü de kullandım. Figürü boyarken kullandığım renkler arasında Tamiya XF-15 Flat Flesh de vardı. Ancak figürdeki diğer renklerin hangi parçalara uygulandığına dair eksiksiz bir boya kaydım bulunmuyor; bu yüzden ayrıntılı bir boyama sırası vermiyorum.
Kitteki en sıra dışı ayrıntı: Domuz figürü
Bu kitin benim için en akılda kalan ayrıntılarından biri, yan sepette taşınan domuz figürü oldu. İlk bakışta askerî bir motosiklet kitinde beklenen bir parça değil.
Oysa Zvezda’nın yapım kılavuzunda yer alan “2. montaj seçeneği” sayfasında, yan sepetinde bir hayvan taşıyan askerî motosikletin savaş dönemine ait siyah-beyaz bir fotoğrafı bulunuyor. Kılavuz, fotoğrafın kaynağını J. Piekalkiewicz’in Die BMW Kräder R12/R75 im Zweiten Weltkrieg adlı kitabı olarak belirtiyor. Böylece figürün yalnızca hayalî bir ayrıntı olarak değil, tarihsel bir görüntüye gönderme yapan model seçeneği olarak düşünülmüş olduğunu anlıyoruz. [6]
Bu küçük sahne, savaş araçlarının yalnızca asker veya silah taşımadığını; sıradan yaşamın ve ikmal ihtiyaçlarının da parçası olabildiğini hatırlatıyor. Ancak fotoğrafın hangi tarihte, nerede veya hangi birlik tarafından çekildiği elimizdeki kılavuz sayfasından kesin olarak anlaşılamıyor. Bu nedenle figürü belirli bir yer ya da olaya bağlamıyorum.
Tarihsel fotoğrafın telif ve yeniden kullanım koşulları ayrıca doğrulanmadığından burada yalnızca kendi maketimin fotoğrafını kullanıyorum.
BMW R12’den Dinner at War dioramasına
Bu motosiklet daha sonra hazırladığım Savaşta Akşam Yemeği / Dinner at War dioramasında da yer aldı. O sahnede Zvezda R12’yi, Tamiya 35129 German Soldiers at Rest figürleri ve MiniArt 35547 Brick Wall setiyle birleştirdim.
Dioramanın merkezinde bir çatışma değil, askerlerin kısa bir mola anı vardı. Tuğla duvarın farklı tonlarda boyanması, pigmentler ve küçük bir ışık düzeneğiyle oluşturduğum ateş efekti bu atmosferin kurulmasına yardımcı oldu.
BMW R12 dosyasında motosikletin tarihini ve modelin ayrıntılarını anlatıyorum. Dioramanın kurulumunu, figürleri ve ışık düzenini ise ayrı bir Dinner at War dosyasında ele alıyorum. Böylece iki yazı aynı fotoğrafları tekrarlamak yerine birbirini tamamlıyor.
İlgili dosya: Dinner at War — Savaşta Akşam Yemeği
Sonuç
BMW R12, 1930’ların motosiklet mühendisliği ile İkinci Dünya Savaşı’nın gündelik askerî ihtiyaçlarının birleştiği önemli örneklerden biri. Hidrolik sönümlemeli teleskopik ön çatalı, boxer motoru ve kardan tahriki kendi döneminin teknik karakterini gösterirken, yan sepetli kullanım biçimi bu yol motosikletinin nasıl farklı görevlere uyarlandığını anlatıyor.
Zvezda’nın 1/35 ölçekli modelini yaparken en çok küçük mekanik ayrıntılar, yüzeylerdeki malzeme farkları ve sınırlı boya paleti üzerinde çalışmak hoşuma gitti. Sonunda motosikletin yanına figürler ve sıra dışı bir yük eklendiğinde ise yalnızca bir maket değil, anlatılacak küçük bir hikâye de ortaya çıktı.
