15 Eylül 1916 sabahı, Fransa’nın Somme bölgesinde savaş tarihini değiştirecek yeni bir silah ortaya çıktı. Yavaş, hantal, gürültülü ve mekanik arızalara açık bu devasa makine, bütün kusurlarına rağmen modern zırhlı savaşın başlangıcını temsil ediyordu. Adı Mark I idi.
Siper savaşından doğan fikir
Birinci Dünya Savaşı’nın ilk aylarında ordular hâlâ hareketli bir savaşın mümkün olduğunu düşünüyordu. Ancak Batı Cephesi kısa sürede kilometrelerce uzanan siperler, dikenli teller ve makineli tüfek mevzileriyle kaplandı. Topçu bombardımanı her savunma hattını ortadan kaldıramıyor; açık arazide ilerleyen piyadeler ağır kayıplar veriyordu.
İngiltere’de Ernest Swinton ve Maurice Hankey gibi isimler, askerleri koruyarak siperleri aşabilecek paletli bir aracın mümkün olup olmadığını sorgulamaya başladı. Winston Churchill’in desteğiyle 1915’te kurulan Landships Committee (Kara Gemileri Komitesi), bu fikirleri araştırdı. Amaç yalnızca kalın zırhlı bir otomobil yapmak değildi: Bir savaş gemisinin korumasını ve ateş gücünü, parçalanmış savaş arazisinde hareket edebilen bir makineye taşımaktı.
Little Willie: İlk büyük deneme
1915’te Lincoln’daki William Foster & Co. tesislerinde yapılan Little Willie, bu arayışın ilk uygulanabilir prototipiydi. William Tritton’ın ve Walter Gordon Wilson’ın yürüttüğü çalışmalar, paletli bir zırhlı aracın mekanik olarak yapılabileceğini gösterdi.
Ancak Little Willie’nin yüksek, kutu biçimindeki gövdesi ciddi bir engeldi. Araç, Batı Cephesi’nde yaygın olan geniş siperleri aşamıyordu. Dolayısıyla hiçbir zaman cepheye gönderilmedi. Buna rağmen denemeler boşa gitmedi: Tasarımcılar palet sistemi, güç aktarımı ve gövde biçimi konusunda ihtiyaç duydukları deneyimi elde etti. Little Willie bugün İngiltere’deki The Tank Museum’da korunuyor.
Mother’dan Mark I’e
Sorunu çözmek için geliştirilen yeni araçta paletler gövdenin çevresini neredeyse bütünüyle dolaşıyor, önde ve arkada yükselen uzun bir eşkenar dörtgen biçimi oluşturuyordu. Bu tasarım geniş hendeklerin aşılmasını kolaylaştırdı.
Aralık 1915’te tamamlanan ve Mother, diğer adıyla Big Willie, olarak bilinen prototip Ocak ve Şubat 1916’da denemelerden geçti. Sonuçlar İngiliz ordusunu ikna etti. Seri üretim için toplam 150 adet Mark I sipariş edildi.
Proje büyük bir gizlilikle yürütülüyordu. Asıl amacı saklamak için su deposu ve sarnıç çağrışımı yapan tank sözcüğü kullanıldı. Başlangıçta bir örtü adı olan kelime, zamanla bu yeni savaş aracı sınıfının kalıcı adı haline geldi.
İki farklı Mark I: Erkek ve dişi
Mark I, döner taretli modern tanklara benzemiyordu. Silahlar gövdenin iki yanındaki sponson denilen çıkıntılara yerleştirilmişti. Sekiz kişilik mürettebatı olan araç yaklaşık 28 ton ağırlığındaydı ve yolda saatte yaklaşık 6 kilometreye ulaşabiliyordu. Harap olmuş arazide ise çok daha yavaş ilerliyordu.
Male (Erkek) modelde iki adet 57 mm’lik (6-pounder) top ile Hotchkiss makineli tüfekler vardı. Topların görevi korunaklı mevzileri ve makineli tüfek noktalarını susturmaktı. Female (Dişi) modelse dört Vickers makineli tüfek ve yardımcı Hotchkiss silahlarıyla düşman piyadesine karşı yoğun ateş sağlayabiliyordu. Her tipten 75 adet üretildi.
Yaklaşık 6–12 mm kalınlığındaki zırh küçük silah ateşine karşı koruma sağlasa da topçu mermileri ciddi bir tehditti. Aracın arkasında yönlendirmeye yardımcı olması beklenen iki tekerlekli bir kuyruk düzeneği bulunuyordu. Ancak pratikte faydası sınırlı kaldı ve sonraki uygulamalarda terk edildi.
15 Eylül 1916: Tanklar ilk kez savaşta
Mark I’in ilk muharebesi, Somme Taarruzu sırasında gerçekleşen Flers-Courcelette Muharebesi oldu. İngilizler tankların piyadelerin önünde ilerleyerek telleri ezmesini, siperleri aşmasını ve Alman savunma noktalarını etkisizleştirmesini umuyordu.
Harekât için 49 tank ayrılmıştı. Fakat cepheye yaklaşmak bile bu makineler için bir sınavdı. The Tank Museum’a göre yalnızca 32 tank başlangıç hattına ulaşabildi, toplam 18 tank harekâtta görev aldı. National Army Museum’un kaydında ise taarruz başladığı anda tarafsız bölgeye ilerleyen tank sayısı 15 olarak verilir. Bu sayılar harekâtın farklı aşamalarını tarif eder.
Harold Mortimore komutasındaki Daredevil adlı Mark I, günün ilk tank hareketlerinden birini gerçekleştirdi. Alman askerlerinin karşısına çıkan bu alışılmadık makineler, dikenli tellerin üzerinden geçebiliyor ve tüfek ateşine rağmen ilerleyebiliyordu. Bazı mevziler ele geçirildi; Flers ve Courcelette köyleri İngiliz ve Müttefik kuvvetlerin eline geçti.
Yine de büyük bir yarma başarılamadı. Tankların önemli bölümü motor arızaları, topçu ateşi, kraterler ve hendekler yüzünden durdu. Piyade ile koordinasyon eksikliği de etkilerini sınırladı. İlk sonuç bir zafer hikâyesinden çok, çok pahalıya mal olmuş bir öğrenme deneyimiydi.
Çelik gövdenin içindeki cehennem
Dışarıdan güçlü görünen Mark I’in içinde görev yapmak başlı başına bir mücadeleydi. Motor mürettebatla aynı gövdeyi paylaşıyordu. Sıcaklık, duman, egzoz gazları ve dayanılmaz gürültü çalışma koşullarını ağırlaştırıyordu. Süspansiyonun olmaması, her çukurun içeride sert bir sarsıntıya dönüşmesi demekti.
Aracın hareket ettirilmesi bile alışılmadık derecede karmaşıktı: Komutan, sürücü ve iki yardımcı vitesçi olmak üzere dört kişi doğrudan sürüş ve yönlendirmeye katılıyordu. Gürültü nedeniyle talimatlar sık sık el işaretleriyle aktarılıyordu. Dışarıyla haberleşme de sınırlıydı; bazı ilk tanklarda mesaj göndermek için posta güvercinleri kullanıldı. Daha sonra kimi Mark I’ler telsiz ya da ikmal görevlerine uyarlandı.
Cepheden meydanlara
Mark I ilk gününde savaşın kaderini belirlemedi, ancak paletli zırhlı araçların gelecek vadettiğini kanıtladı. İngiliz ordusu tasarım üzerindeki çalışmaları sürdürdü; sonraki Mark modelleri bu ilk deneyimlerin sonuçlarını taşıdı.
Tanklar yalnızca cephede değil, savaşın finansmanında da güçlü bir simgeye dönüştü. 1917 sonlarından itibaren düzenlenen Tank Week kampanyalarında halka sergilenen tanklar savaş tahvili satışlarını teşvik etti. Imperial War Museums’a göre Glasgow’daki kampanyalardan birinde yaklaşık 14 milyon sterlin toplandı. Burada sergilenen araçlar ilk Mark I’ler değil, daha sonraki Mark IV tanklarıydı.
Mark I’in mirası
Mark I yavaş, güvenilmez ve mürettebatı için son derece zorlu bir makineydi. Ancak 15 Eylül 1916’da siper savaşına yeni bir cevap verilebileceğini gösterdi. Sonraki yıllarda motorlar güçlendi, silahlar ve zırh gelişti, taktikler değişti. Mark I’in ilk muharebesi kusursuz değildi; tarihteki önemi de tam burada yatıyordu. Modern tank savaşının öyküsü, Somme’de güçlükle ilerleyen bu ilk makinelerle başladı.
.jpg){kind=link}